

บทที่ 4 แหล่งโบราณล้ำค่าผืนป่าสมบูรณ์
ร่องรอยความเป็นอยู่ของผู้คนในเขตสระแก้วมีมาหลายพันปีหลักฐานที่พบนอกจากบ่งอายุแหล่งุมชนแล้ว ยังบอกถึงภูมิปัญญาและอารยธรรมบรรพชนอีกด้วย

โบราณสถานสำคัญแห่งหนึ่ง คือ สระแก้วสระขวัญ ที่มาของชื่อจังหวัดตั้งอยู่ในพื้นที่หมู่ 6 และ 7 ตำบลสระแก้ว อำเภอเมืองสระแก้ว น้ำในสระศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้ นำไปใช้ในพระราชพิธีสำคัญ คือ พระราชพิธีราชาภิเษก และราวปี พ.ศ. 2324 เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยาตราทัพไปีบกับขะแมร์ ได้แวะพักและนำน้ำในสระแห่งนี้มาใช้ในพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา
รอบอารยธรรมของสระแก้ว จากหลักฐานโบราณวัตถุที่บ้านโคกมะกอก ตำบลเขาสามสิบ อำเภอเขาฉกรรจ์ ทำให้ทราบว่ามีชุมชนอยู่อาศัยมาราว 4,000 ปี และยังมีปราสาทเก่าแก่อย่างปราสาทเขาน้อยสีชมพู ตั้งอยู่บนยอดเขาน้อย ตำบลคลองน้ำใส อำเภออรัญประเทศ ปราสาทเมืองไผ่ ตำบลเมืองไผ่ อำเภออรัญประเทศ ปราสาทสด๊ก๊อกธม บ้านหนองเสม็ด อำเภอโคกสูง ปราสาทเขาโล้น บ้านเจริญสุข ตำบลทัพราช อำเภอตาพระยา และยังมีปราสาทบ้านห้วยพะใย ตำบลผักขะ อำเภอวัฒนานคร


ปราสาทเหล่านี้ นอกจากแสดงให้เห็นถึงความร่ำรวยทางวัฒนธรรมในอดีตแล้ว บางปราสาทยังมีจารึกเล่าเรื่องราวในอีดต อาทิ จารึกสด๊กก๊อกธม เล่าเรื่องราวกษัตริย์ขอมโบราณ ตั้งแต่สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 เริ่มสร้างอาณาจักรพระนคร จนถึงสมัยพระเจ้าอุทยาทิตยวรมัน หรือ พระเจ้าอุทัยทิตยวรมันที่ 2 เป็นต้น
โบราณสถานของสระแก้ว เกิดจากภูมิปัญญาของบรรพชนที่อาศัยผืนแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์ทำมาหากิน แม้ในปัจจุบันก็ยังเหลือไว้เป็นมรดก อาทิ ผืนป่าอุทยานแห่งชาติปางสีดา เนื้อที่ครอบคลุมอำเภอเมืองสระแก้ว อำเภอตาพระยา อำเภอวัฒนานคร และพื้นที่อำเภอนาดี ของจังหวัดปราจีนบุรี ผืนป่าแห่งนี้เต็มไปด้วยพืชและสัตว์นานาชนิด เป็นแหล่งน้ำสายหนึ่งให้กับแม่น้ำปราจีนบุรี หรือแม่น้ำบางปะกง ที่ไหลเลี้ยงผู้คนมานับล้าน

เสน่ห์อย่างหนึ่งของปางสีดา คือ น้ำตกปางสีดา สูงราว 10 เมตร ยามฤดูฝนโปรยปราย ธารน้ำตกไหลลงเต็มลาน กลางบรรยากาศร่มรื่นของป่าเขาเหนือขึ้นไปทางต้นน้ำเล็กน้อยยังมี น้ำตกผาตะเคียน และน้ำตกมากกว่า 10 แห่ง นอกจากนี้ ยังมีน้ำตกอื่น ๆ อาที น้ำตกถ้ำค้างคาว และกลุ่มน้ำตกแควมะค่า เป็นต้น


สวนรุกชาติเขาฉกรรจ์ ตำบลเขาฉกรรจ์ อำเภอเขาฉกรรจ์ อีกแหล่งผืนป่าทิวทัศน์สวยงาม ลิงห้อยโหนโยนตัวตามต้นไม้ และค้างคาวนับ้านตัวอาศัยอยู่ตามถ้ำเล็กถ้ำน้อย ยามเย็นพากันชักแถวบินออกหากินเป็นเส้นสายสีดำยาวเหยียด
เขตพื้นที่เขาฉกรรจ์ ยังมีแหล่งดูนกที่ อ่างเก็บน้ำเขาสามสิบ เจ้าหน้าที่จัดให้เป็นแหล่งศึกษาธรรมชาติ ทั้งดูนกน้ำ เดินป่า และนอนดูดาวยามค่ำคืน


ในผืนป่าอันอุดมแห่งนี้ยังมีมรดกทางธรรมชาติ าอทิ อุทยานแห่งชาติตาพระยา อำเภอตาพระยา ถ้ำน้ำเขาศิวะ บ้านเขาจันทร์แดง อำเภอคลองหาด สถานที่ท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ ถ้ำเพชรโพธิ์ทอง บ้านเขาเลื่อม อำเภอคลองหาด ภายในมีหินงอกหินย้อยตระการตา ชวนให้จินตนาการได้เพลินใจ
สิ่งมหัศจรรย์ทางธรรมชาติที่มิอาจละเลยเยี่ยมชม คือ "ละลุ" ตั้งอยู่บนเนื้อที่ราว 2,000 ไร่ อยู่บ้านเนินมะขามและบ้านคลองยาง ตำบลทัพราช อำเภอตาพระยา ความสวยงามของรูปทรงดินแปลกตา เกิดจากน้ำฝนกัดเซาะ สายลมช่วยกัดกร่อน แต่เนื่องจากดินแข็งไม่ยอมยุบตัว จึงเกิดรูปร่างกินทรงแปลกๆ มองคล้ายกำแพงเมือง หน้าผา หรือตามแต่จินตนาการ


ถ้าจะเปรียบว่า มรดกทางวัฒนธรรมด้านโบราณสถานคือความรู้ อันทรงคุณค่า มรดกทางธรรมชาติคือหญิงสาว สระแก้ว ก็คือหญิงสาวงามที่เพียบพร้อมไปด้วยความรู้อันทรงคุณค่านั่นเอง